چشم‌انداز هوش مصنوعی و ضرورت عبور از مصرف‌گرایی؛ ایران در آستانه یک انتخاب مهم

به گزارش سیتنا، «امیررضا فاتح» دانشجوی دکتری هوش مصنوعی و رباتیکز دانشگاه علم و صنعت ایران طی یادداشتی در این رسانه نوشت:

در عصر حاضر، فناوری دیگر صرفاً یک ابزار رفاهی نیست؛ بلکه به یکی از ستون‌های قدرت ملی تبدیل شده است. کشورها نه‌تنها با اقتصاد یا توان نظامی، بلکه با میزان تسلطشان بر داده، پلتفرم‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال سنجیده می‌شوند. معمولاً وقتی صحبت از فناوری می‌شود، نگاه‌ها به سمت غرب می‌رود و این تصور شکل می‌گیرد که سایر کشورها فقط مصرف‌کننده‌اند، اما اگر کمی عمیق‌تر نگاه کنیم، می‌بینیم ایران در میان محدودیت‌های جدی، مسیری متفاوت را طی کرده است؛ مسیری که شاید بی‌نقص نباشد، اما نشانه‌های روشنی از توان مهندسی، انعطاف و اراده در آن دیده می‌شود. روایت فناوری ایران، بیش از آنکه داستان عقب‌ماندن باشد، داستان تلاش برای ایستادن روی پای خود است.

استقلال دیجیتال؛ مسیری دشوار اما ارزشمند

بخش بزرگی از دنیای امروز به چند شرکت بزرگ فناوری وابسته است. بسیاری از کشورهای اروپایی با وجود اقتصادهای قدرتمند، هنوز زیرساخت‌های ابری، سیستم‌های تبلیغاتی، شبکه‌های اجتماعی و حتی ابزارهای کاری روزمره‌شان را از خارج تأمین می‌کنند. این وابستگی یعنی کنترل کامل داده‌ها همیشه در اختیار خودشان نیست.

در ایران اما طی سال‌های گذشته تلاش شده نوعی خوداتکایی شکل بگیرد. توسعه مراکز داده داخلی، افزایش پهنای باند و ایجاد شبکه‌های ارتباطی گسترده باعث شده میلیون‌ها کاربر بتوانند خدمات آنلاین دریافت کنند. ضریب نفوذ اینترنت که حالا به حدود سه‌چهارم جمعیت نزدیک شده، نشان می‌دهد فضای دیجیتال به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی مردم تبدیل شده است.

نکته مهم اینجاست که این پیشرفت‌ها در شرایطی رخ داده که دسترسی به بسیاری از فناوری‌ها، سرمایه‌گذاری‌های خارجی و همکاری‌های بین‌المللی محدود بوده است. همین موضوع باعث می‌شود هر قدم رو به جلو، ارزش بیشتری پیدا کند.

پیام‌رسان‌های بومی؛ وقتی توان مهندسی به عمل می‌رسد

ساخت یک پیام‌رسان در نگاه اول شاید ساده به نظر برسد، اما در واقع یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های نرم‌افزاری محسوب می‌شود. مدیریت همزمان میلیون‌ها کاربر، انتقال امن پیام‌ها، تماس صوتی و تصویری، ذخیره‌سازی داده و حفظ پایداری سیستم، نیازمند زیرساختی قدرتمند است.

در ایران نمونه‌های قابل توجهی شکل گرفته‌اند. پیام‌رسان‌هایی مثل بله و ایتا توانسته‌اند جامعه کاربری میلیونی جذب کنند و خدمات متنوعی ارائه دهند. برای مثال، بله فقط یک ابزار گفتگو نیست و امکاناتی مانند پرداخت، خدمات مالی و حتی برخی سرویس‌های اداری را هم در خود جای داده است. این ترکیب نشان می‌دهد توسعه‌دهندگان ایرانی فقط به کپی‌برداری فکر نکرده‌اند، بلکه تلاش کرده‌اند نیازهای محلی را هم در طراحی لحاظ کنند.

شاید این پلتفرم‌ها هنوز از نظر تجربه کاربری یا مقیاس با رقبای جهانی فاصله داشته باشند، اما اصل موضوع که دانش فنی است وجود دارد. جالب اینکه بسیاری از کشورهای اروپایی حتی یک پیام‌رسان بومی فراگیر ندارند و عملاً بازارشان در اختیار چند اپلیکیشن خارجی است. این یعنی ایران حداقل توانسته گزینه‌هایی روی میز بگذارد.

موتور جست‌وجو؛ قطعه‌ای حیاتی که نباید نادیده گرفته شود

وقتی از موتور جست‌وجو حرف می‌زنیم، در واقع درباره قلب اینترنت صحبت می‌کنیم. برای بسیاری از مردم، اینترنت بدون گوگل تقریباً غیرقابل تصور است. این وابستگی نشان می‌دهد که موتور جست‌وجو فقط یک سرویس نیست؛ بلکه دروازه ورود به دانش جهانی است.

نکته قابل تأمل اینجاست که حتی اروپا با تمام ادعاهای فناوری، هنوز موتور جست‌وجوی جهانی قدرتمندی که بتواند به‌طور جدی با گوگل رقابت کند ندارد. ساخت چنین سیستمی نیازمند سرمایه‌های عظیم، الگوریتم‌های پیشرفته هوش مصنوعی و زیرساختی در مقیاس سیاره‌ای است.

ایران اگرچه در این حوزه هنوز به نقطه ایده‌آل نرسیده، اما توجه به آن می‌تواند یک مزیت راهبردی ایجاد کند. داشتن موتور جست‌وجوی قدرتمند به معنای مدیریت بهتر جریان اطلاعات، تقویت اقتصاد دیجیتال و کاهش وابستگی است. اگر روزی این حلقه تکمیل شود، تصویر فناوری کشور ناگهان چند پله ارتقا پیدا خواهد کرد.

اکوسیستم استارتاپی؛ رشد در دل محدودیت

یکی از نشانه‌های سلامت یک فضای فناوری، میزان تحرک استارتاپ‌هاست. در ایران، کسب‌وکارهای اینترنتی طی یک دهه گذشته رشد قابل توجهی داشته‌اند. از فروشگاه‌های آنلاین گرفته تا خدمات مالی و حمل‌ونقل هوشمند، بسیاری از مردم امروز کارهای روزمره خود را با چند لمس روی گوشی انجام می‌دهند.

این رشد فقط به معنای راحتی بیشتر نیست؛ بلکه هزاران شغل ایجاد کرده و مسیر تازه‌ای برای کارآفرینی باز کرده است. نکته مهم‌تر اینکه بسیاری از این شرکت‌ها بدون دسترسی آزاد به بازارهای جهانی شکل گرفته‌اند. همین موضوع نشان می‌دهد اگر موانع کمتر شود، ظرفیت جهش حتی بیشتر هم وجود دارد.

سرمایه انسانی؛ برگ برنده‌ای که کمتر دیده می‌شود

هیچ فناوری‌ای بدون نیروی انسانی متخصص معنا ندارد. ایران از نظر تعداد فارغ‌التحصیلان مهندسی و علوم فنی در وضعیت قابل توجهی قرار دارد و هر سال متخصصان زیادی وارد بازار کار می‌شوند. توان علمی این نیروها زمانی روشن‌تر می‌شود که می‌بینیم بسیاری از مهندسان ایرانی در شرکت‌های بزرگ فناوری دنیا نقش‌های کلیدی دارند.

این یعنی مسئله، کمبود استعداد نیست؛ بلکه بیشتر به فراهم کردن بستر رشد مربوط می‌شود. کشوری که چنین ذخیره‌ای از نیروی متخصص دارد، اگر بتواند آن‌ها را حفظ کند و فرصت بدهد، می‌تواند در مدت نه‌چندان طولانی جهش‌های جدی را تجربه کند.

نگاه واقع‌بینانه؛ دیدن فاصله‌ها بدون نادیده گرفتن پیشرفت

طبیعی است که ایران هنوز با قدرت‌های اول فناوری فاصله داشته باشد. چالش‌هایی مثل محدودیت سرمایه، مهاجرت برخی نخبگان یا دشواری تعاملات جهانی واقعیت‌هایی هستند که نمی‌توان انکارشان کرد. اما تحلیل منصفانه یعنی هم فاصله را ببینیم و هم مسیر طی‌شده را.

کشوری که تحت فشارهای متعدد توانسته پیام‌رسان بسازد، استارتاپ راه بیندازد، زیرساخت توسعه دهد و میلیون‌ها کاربر آنلاین داشته باشد، قطعاً ظرفیت بالایی دارد. پیشرفت همیشه خطی نیست؛ گاهی مهم‌ترین نشانه موفقیت، ادامه دادن در شرایط سخت است.

راهکارها برای تبدیل ظرفیت به قدرت واقعی

اگر بخواهیم تجربه‌های گذشته را به درس عملی تبدیل کنیم، چند نکته کلیدی وجود دارد:

1) تمرکز بر زیرساخت‌های پردازشی و مراکز داده

سرمایه‌گذاری‌های عظیمی طی سال‌های گذشته روی پروژه‌های موتور جست‌وجو صورت گرفته، اما نتیجه آن‌طور که انتظار می‌رفت نبوده است. دلیل اصلی، نه ضعف مهندسان، بلکه تمرکز صرف روی پوسته و ظاهر پروژه بوده؛ یعنی بودجه و انرژی زیادی صرف رابط کاربری شد، اما زیرساخت‌های محاسباتی و پردازش داده تقویت نشدند. اگر همین بودجه‌ها و منابع به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی معتبر اختصاص یابد، می‌توان پروژه‌های با مقیاس واقعی و اثرگذاری بلندمدت ایجاد کرد.

2) حمایت از پروژه‌های هوش مصنوعی و مدل‌های متن‌باز

مدل‌های خارجی مثل GPT یا سایر مدل‌های بزرگ، میلیاردها دلار سرمایه و سال‌ها داده را پشت خود دارند. طبیعی است که تکرار صفر تا صد این مسیر برای ایران سخت باشد. اما راهکار منطقی، استفاده از مدل‌های متن‌باز و شخصی‌سازی آن‌ها روی داده‌های بومی و زبان فارسی است. این مسیر هم هزینه را کاهش می‌دهد و هم تجربه عملی ارزشمند برای پژوهشگران ایجاد می‌کند.

3) جمع‌آوری و استانداردسازی داده‌های بومی

موتورهای جست‌وجو و مدل‌های هوش مصنوعی بدون داده درست کار نمی‌کنند. زبان فارسی هنوز ظرفیت‌های زیادی دارد که استفاده نشده است؛ از متون علمی و پزشکی گرفته تا اسناد اداری و محتوای فرهنگی. ایجاد یک گنجینه داده ملی، به صورت عمومی در اختیار دانشگاه‌ها و پژوهشگران قرار گیرد، می‌تواند پایه‌ای برای مدل‌های بومی و حتی خدمات نوآورانه دیجیتال باشد.

4) بازگشت محوریت به دانشگاه و پژوهش‌های عمیق

تجربه جهانی نشان داده پروژه‌های با اثر بلندمدت کمتر در بخش خصوصی خالص متولد می‌شوند و بیشتر نتیجه حمایت دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها هستند. تزریق بودجه پژوهشی مستقیم به دانشگاه‌ها، تعریف پروژه‌های بلندمدت و تشویق دانشجویان و پژوهشگران به حل مسائل واقعی، می‌تواند هم دانش فنی را در کشور رسوب دهد و هم زیرساخت‌های لازم برای توسعه فناوری‌های پیچیده را فراهم کند.

5) تعادل میان تعامل جهانی و خوداتکایی

استفاده از فناوری‌های جهانی و همکاری با شرکت‌ها و مراکز خارجی نباید به وابستگی دائم تبدیل شود. ایران می‌تواند با حفظ تعاملات بین‌المللی و همزمان تقویت ظرفیت داخلی، مسیر بلوغ فناوری را با سرعت بیشتر و ریسک کمتر طی کند.

این راهکارها مسیر مشخصی را پیش روی ایران می‌گذارند تا از یک مصرف‌کننده، به تولیدکننده مستقل و بازیگری که حرفی برای گفتن در سطح جهانی دارد تبدیل شود.

جمع‌بندی؛ آینده متعلق به کسانی است که برنامه‌ریزی می‌کنند

ایران شاید امروز ابرقدرت فناوری نباشد، اما ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه آن قابل توجه است. وجود پلتفرم‌های بومی، سرمایه انسانی متخصص، بازار داخلی بزرگ و تجربه عبور از محدودیت‌ها، همگی نشان می‌دهند که کشور می‌تواند با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و سرمایه‌گذاری هدفمند، جایگاه خود را ارتقا دهد.

زیرساخت، داده و پژوهش‌های دانشگاهی سه ضلع اصلی این مسیر هستند. اگر امروز منابع و اراده به درستی متمرکز شوند، ایران نه‌تنها حرف‌هایی برای گفتن خواهد داشت، بلکه در حوزه‌هایی مثل موتور جست‌وجو و هوش مصنوعی می‌تواند الگویی برای منطقه و حتی جهان باشد. آینده دیجیتال هنوز نوشته نشده و کشورهایی که زودتر نقش خود را تعریف کنند، کنترل داستان فردا را در دست خواهند گرفت.

انتهای پیام