تنظیم گری هوش مصنوعی در مسیر آزمایش

به گزارش سیتنا، دفتر مطالعات حکمرانی مرکز پژوهش های مجلس در گزارش «حکمرانی هوش مصنوعی (۱۲)؛ سندباکس تنظیم گری هوش مصنوعی» آورده که گزارش حاضر به بررسی کاربرد سندباکس تنظیم گری در حوزه هوش مصنوعی پرداخته و چارچوب های نظری، تجربی و اجرایی آن را تحلیل می کند.

در این گزارش ابتدا با مروری بر تاریخچه و مبانی نظری تنظیم‌گری تجربی، مفهوم سندباکس به‌عنوان محیطی کنترل‌شده و آزمایشی معرفی می‌شود که امکان آزمون فناوری‌های نوین در شرایط واقعی و کاهش ریسک‌های ناشی از نوآوری را فراهم می‌کند. سپس تجربه‌های بین‌المللی موفق در صنایع مختلف مانند فین‌تک، سلامت و حمل‌ونقل به‌عنوان الگوهای عملی بررسی شده و نشان داده می‌شود که استفاده از سندباکس می‌تواند موجب تسهیل ورود به بازار، جذب سرمایه و اصلاح مقررات از طریق بازخوردهای عملی شود. در ادامه، گزارش به تحلیل وضعیت موجود در ایران و چالش‌های نظارتی، قانونی و فنی پرداخته و نقاط قوت و ضعف چارچوب‌های حقوقی فعلی را بررسی می‌کند. کمبود زیرساخت‌های فنی، عدم هماهنگی بین نهادهای نظارتی و نبود برنامه ملی جامع مهم‌ترین موانع هستند.

در این گزارش بیان شده که برای رفع چالش‌ها، طرح پیشنهادی سندباکس تنظیم‌گری هوش مصنوعی ذیل معاونت علمی ریاست‌جمهوری، شامل تدوین برنامه ملی، ایجاد نهاد تخصصی مرکزی، تدوین چارچوب‌های حقوقی منعطف و فراهم‌کردن بسترهای اجرایی از طریق دوره‌های آزمایشی و ارزیابی عملکرد است. این طرح با تأکید بر همکاری نزدیک بین بخش‌های دولتی، خصوصی و پژوهشی، هدف ایجاد توازن میان تشویق نوآوری و تضمین ایمنی، حقوق مصرف‌کنندگان و شفافیت در نظارت را دنبال می‌کند. در نهایت به ارائه پیشنهادهای اجرایی و راهکارهای مقابله با موانع که زمینه‌ساز تحول نظام تنظیم‌گری در ایران و همگام‌سازی با استانداردهای بین‌المللی هستند، می‌پردازد.

در ادامه این گزارش ذکر شده که تحولاتی مانند ورود فناوری‌های نوین به عرصه حاکمیتی، سرعت بالای پیشرفت فناوری‌ و پیچیدگی‌های ناشی از کاربرد آن در بخش‌های مختلف، چالش‌های قانونی، فنی و نظارتی را افزایش داده‌اند. در نظام‌های سنتی، عدم تطبیق سریع با تغییرات فناوری، موجب ایجاد شکاف‌های قانونی و ابهامات اجرایی می‌شود. ابعاد اثرگذاری فناوری‌های نوین در ابتدا ناشناخته و غیرقابل پیش‌بینی است. ضمن اینکه توسعه بسیاری از این فناوری‌ها توسط بخش خصوصی، امکان‌پذیر است.

در جمع بندی این گزارش آمده که سندباکس تنظیم‌گری، با فراهم‌کردن فضای آزمایشی کنترل‌شده، به تنظیم‌گران امکان می‌دهد تا فناوری‌های نوظهور را بدون اعمال محدودیت‌های سختگیرانه قانونی آزمایش کرده و برمبنای داده‌های تجربی و دریافت بازخوردهای عملی و اصلاح، مقررات منعطف و شواهدمحوری را تدوین کنند. در حوزه هوش مصنوعی، چالش‌های عمده شامل عدم تطبیق سریع مقررات با سرعت تغییر فناوری، ابعاد مواجهه ناشناخته و پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی، مسیر تحول غیرقابل پیش‌بینی، خطرات ناشی از سوءاستفاده از داده‌ها، عدم شفافیت در فرایندهای تصمیم‌گیری مبتنی‌بر الگوریتم‌های پیچیده و  مسئله مسئولیت حقوقی در مواجهه با خطاهاست.

انتخاب مدل مناسب سندباکس تنظیم‌گری، نیازمند بررسی ویژگی‌های فناوری، تعیین شاخص‌های عملکردی و ایجاد سازوکارهای نظارتی مبتنی‌بر بازخورد سریع است. ارزیابی وضعیت کشور نشان می‌دهد که چارچوب‌های حقوقی فعلی از نظر تطبیق با نیازهای فناوری‌های نوین و هماهنگی میان نهادهای نظارتی و فنی در سطح کلان، کافی نیست. همچنین، ضعف زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و فقدان تخصص فنی در میان نهادهای اجرایی از دیگر موانع در پیاده‌سازی یک سندباکس تنظیم‌گری جامع است. همچنین تجربه نه چندان موفق کشور در سندباکس حوزه فین‌تک نشان داده که مسئله اصلی نه ترکیب اعضا، بلکه محدودیت‌های ساختار حکمرانی کشور است که مانع از کارآمدی چنین سازوکارهایی می‌شود. بنابراین جایابی صحیح این سندباکس ضروری است.

در این گزارش پیشنهاد شده که تدوین یک برنامه ملی جامع در زمینه هوش مصنوعی با لحاظ و تأکید بر رویکرد تنظیم‌گری تجربی و سندباکس است. این برنامه باید برمبنای تجارب بین‌المللی و شرایط بومی کشور، چارچوب‌های کلی برای آزمایش فناوری‌های نوین، اهداف راهبردی و اولویت‌های توسعه را مشخص کند.و پیگیری مؤثر خط‌مشی‌ها و برنامه‌های ملی، ایجاد یک نهاد تخصصی تنظیم‌گری هوش مصنوعی ضروری است. این نهاد باید به‌عنوان مرجع اصلی نظارت، ارزیابی و هماهنگی در حوزه هوش مصنوعی فعالیت کند و شامل تیم‌های متخصص فنی، حقوقی، اقتصادی و اخلاقی باشد.

در ادامه پیشنهادات این گزارش آمده که چارچوب‌های قانونی مرتبط با حوزه هوش مصنوعی به‌گونه‌ای اصلاح شوند که قابلیت انعطاف و تطبیق سریع با تغییرات فناوری را داشته باشند تا ضمن حفظ حقوق عامه، فضای ظرفیت آزمایش فناوری‌های نوین در قالب سندباکس فراهم شود. تدوین قوانین جدید می‌تواند شامل ابزارهایی نظیر نامه‌های عدم اعمال مجازات باشد تا در دوره آزمایشی، نوآوران بتوانند فناوری‌های خود را با ریسک کمتر و هزینه‌های پایین‌تر وارد بازار کنند و این چارچوب قانونی منعطف، برمبنای داده‌های تجربی و بازخوردهای عملی از محیط سندباکس تنظیم و اصلاح شود.

برای تضمین موفقیت سندباکس تنظیم‌گری، باید دستورالعمل‌های اجرایی دقیق و شفاف در خصوص انتخاب پروژه‌های شرکت‌کننده، تعیین دوره‌های آزمایشی و معیارهای ارزیابی تدوین شود. هر پروژه باید براساس شاخص‌های عملکردی از پیش تعیین‌شده ارزیابی شود. در صورت عدم تحقق اهداف مورد نظر، باید اقدام‌های اصلاحی لازم اتخاذ شود. این دستورالعمل‌ها و شاخص‌ها باید برمبنای داده‌های تجربی و بازخوردهای مستمر از محیط آزمایشی باشند تا روند اجرای سندباکس به‌صورت بهینه مدیریت شود.

انتهای پیام