شبکههای اجتماعی چگونه تجملگرایی را میان دختران نوجوان تقویت میکنند؟
پژوهشی درباره تجربه زیسته دختران نوجوان نشان میدهد رسانههای اجتماعی، خانواده و محیط اجتماعی از عوامل مؤثر بر گرایش به تجملگرایی هستند؛ پدیدهای که میتواند با افزایش فشار روانی، مقایسه اجتماعی و کاهش رضایت از خود همراه باشد.
به گزارش سیتنا،مصرف یکی از نیازهای اجتنابناپذیر زندگی انسان است، اما همواره به تأمین نیازهای ضروری محدود نمیشود. با گسترش نظام سرمایهداری و تغییر الگوهای زندگی، مصرف بهتدریج کارکردهایی فراتر از رفع نیاز پیدا کرد و در مواردی به ابزاری برای لذت، نمایش سبک زندگی، کسب احساس ارزشمندی و تمایز اجتماعی تبدیل شد.
در این میان، تجملگرایی به گرایشی اطلاق میشود که در آن فرد به استفاده از کالاها و خدمات گرانقیمت و غیرضروری برای نمایش موقعیت یا سبک زندگی خود روی میآورد؛ موضوعی که در سالهای اخیر تحت تأثیر تحولات اجتماعی، اقتصادی و رسانهای، توجه بیشتری را به خود جلب کرده است.
در جامعه ایران نیز گسترش شبکههای اجتماعی، تبلیغات و الگوسازی چهرههای مشهور در تغییر الگوهای مصرف نقش داشته است. نوجوانان بهعنوان گروهی که در مرحله شکلگیری شخصیت و هویت قرار دارند، بیش از دیگران در معرض تأثیرپذیری از این فضا قرار میگیرند.
مقایسه مداوم خود با دیگران، تلاش برای شبیهشدن به الگوهای محبوب، رقابت بر سر ظاهر و پوشاک و توجه به داراییها میتواند نوجوانان را به سمت انتخابهایی سوق دهد که لزوماً با نیازهای واقعی آنها تناسب ندارد.
در همین زمینه، محمدعلی طالبی، عضو گروه جامعهشناسی دانشگاه پیام نور تهران، با همکاری دانشگاه فرهنگیان، پژوهشی را با هدف بررسی تجربه زیسته دختران نوجوان و درک آنها از تجملگرایی و پیامدهای آن انجام داده است.
این مطالعه با روش کیفی و رویکرد پدیدارشناسی انجام شده است؛ رویکردی که بر شناخت تجربههای شخصی افراد و معنایی که آنها به این تجربهها میدهند تمرکز دارد. برای جمعآوری دادهها نیز با دانشآموزان دختر مقطع متوسطه اول شهر بیرجند مصاحبههای نیمهساختاریافته انجام شده است.
رسانهها، خانواده و محیط اجتماعی؛ سه عامل مؤثر
یافتههای این پژوهش که در فصلنامه «مطالعات زن و خانواده» وابسته به دانشگاه الزهرا منتشر شده، نشان میدهد تجملگرایی در میان دختران نوجوان تحت تأثیر مجموعهای از عوامل شکل میگیرد که رسانهها، خانواده، محیط اجتماعی و ویژگیهای فردی را شامل میشود.
شبکههای اجتماعی با نمایش مداوم سبکهای زندگی لوکس میتوانند تصاویری ایدهآلشده از موفقیت، زیبایی و موقعیت اجتماعی ایجاد کنند. نوجوانان نیز در مواجهه مداوم با این تصاویر ممکن است خود را با دیگران مقایسه کنند و برای نزدیکشدن به معیارهای نمایشدادهشده، به ظاهر، پوشاک و داراییهای مادی توجه بیشتری نشان دهند.
این مقایسهها در برخی موارد میتواند احساس خودکمبینی یا نیاز به جلب توجه را افزایش دهد و ارزش اجتماعی فرد را بیش از پیش با ظاهر و داشتههای مادی پیوند بزند.
تجملگرایی و پیامدهای آن برای نوجوانان
بر اساس یافتههای مطالعه، تجملگرایی صرفاً به انتخاب کالاهای گرانقیمت محدود نمیشود و میتواند ابعاد روانی، فردی، خانوادگی و اجتماعی داشته باشد.
افزایش رقابتهای ناسالم، فشارهای روانی و نگرانی والدین از جمله پیامدهایی است که در تجربه دانشآموزان مورد بررسی قرار گرفته است. این گرایش همچنین میتواند بر ارزشها و هویت فردی نوجوانان اثر بگذارد و در برخی موارد زمینهساز رفتارهای ناهنجار شود.
پژوهشگران همچنین از ارتباط این روند با کاهش رضایت از خود، افزایش اضطراب و افت تحصیلی سخن گفتهاند و تأکید کردهاند که در صورت نبود آموزش و فرهنگسازی مناسب، پیامدهای این پدیده میتواند در آینده گستردهتر شود.
نقش خانواده و مدرسه در مقابله با مصرفگرایی
در کنار رسانهها، خانواده و مدرسه نیز در شکلگیری نگرش نوجوانان نسبت به مصرف نقش دارند. بر اساس یافتههای پژوهش، شیوه فرزندپروری میتواند در تشدید یا کاهش گرایشهای تجملگرایانه مؤثر باشد و سبکهای فرزندپروری سهلگیرانه یا بیش از حد سختگیرانه ممکن است زمینه را برای چنین رفتارهایی فراهم کنند.
محیط مدرسه، رفتار معلمان و تأثیر همسالان نیز از دیگر عوامل مؤثر عنوان شدهاند. عادیشدن مصرفگرایی در محیط آموزشی و افزایش رقابت میان دانشآموزان بر سر ظاهر و داراییها میتواند نگرش آنها نسبت به مصرف را تحت تأثیر قرار دهد.
تأکید پژوهش بر سواد رسانهای
محققان در پایان بر اهمیت آموزش سواد رسانهای، تقویت هویت فردی و توجه به ارزشهای غیرمادی تأکید کردهاند. بر اساس این یافتهها، افزایش آگاهی نوجوانان نسبت به سازوکار تبلیغات و تصاویر ایدهآلشده در شبکههای اجتماعی میتواند به آنها کمک کند تا در برابر فشارهای ناشی از مقایسه اجتماعی و مصرف نمایشی، انتخابهای آگاهانهتری داشته باشند.
انتهای پیام
افزودن دیدگاه جدید