زیرساختی که روی هیچ نقشه شبکه‌ای نیست؛ نیروی انسانی، حلقه فراموش‌شده تاب‌آوری ارتباطات ایران
دکتر مهدی مهدویان صدر، عضو پیوسته انجمن علمی مدیریت کسب‌وکار ایران، طی یادداشتی در سیتنا با تأکید بر ضرورت توجه به سرمایه انسانی در تاب‌آوری زیرساخت‌های ارتباطی کشور، نوشت: صنعت ارتباطات ایران امسال یکی از سخت‌ترین آزمون‌های چند دهه اخیر خود را پشت سر گذاشت. به گفته وزیر ارتباطات، در جریان جنگ بیش از ۵۰۰ سایت ارتباطی به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم آسیب دیدند و شماری از مراکز مخابراتی نیز به‌طور کامل از بین رفتند؛ با این حال، شبکه داخلی کشور از کار نیفتاد و خدمات بانکی، امدادی و سایر خدمات ضروری تا حد زیادی برقرار ماند.
اما در کنار این روایت، پرسش مهمی کمتر مورد توجه قرار گرفته است: چه چیزی شبکه ارتباطی کشور را در آن شرایط دشوار سرپا نگه داشت؟
پاسخ را باید در نیروی انسانی متخصص جست‌وجو کرد؛ تکنسینی که در شب بمباران خود را به سایت ارتباطی رساند، مهندسی که در چند ساعت مسیر ترافیک را بازطراحی کرد و کارشناس امنیتی که هم‌زمان با حملات سایبری، مسئولیت حفاظت از سامانه‌ها را بر عهده داشت.
تجهیزات پشتیبان، ژنراتورها، فیبرهای جایگزین و زیرساخت‌های فنی برای استمرار خدمات ضروری بودند، اما بدون حضور و دانش این نیروها، امکان مدیریت بحران و حفظ پایداری شبکه وجود نداشت.
سرمایه انسانی در صورت‌حساب خسارت‌ها کجاست؟
وزیر ارتباطات خسارت مستقیم و کاهش درآمد ناشی از محدودیت اینترنت تا میانه اردیبهشت را بیش از ۶۷ هزار میلیارد تومان برآورد کرده و در عین حال توضیح داده است که هزینه‌هایی مانند مهاجرت نیروی متخصص و آسیب‌های علمی و انسانی در این رقم محاسبه نشده‌اند.
این موضوع یک خلأ مهم را آشکار می‌کند: همان سرمایه انسانی که در روزهای بحران به حفظ شبکه کمک کرد، اکنون در محاسبات خسارت و برنامه‌های بازسازی جایگاه مشخصی ندارد.
فرسایش نیروی انسانی برخلاف تخریب تجهیزات، معمولاً نشانه‌های آشکاری ندارد. تخریب یک دکل یا مرکز مخابراتی قابل مشاهده، مستندسازی و برآورد مالی است، اما متخصصی که تصمیم به ترک صنعت می‌گیرد، ممکن است ماه‌ها پیش از استعفا، ارتباط ذهنی و حرفه‌ای خود را با سازمان از دست داده باشد.
از سوی دیگر، بخش مهمی از دانش مورد نیاز برای اداره شبکه‌های ارتباطی در دستورالعمل‌ها و اسناد رسمی ثبت نشده و در تجربه و حافظه متخصصانی قرار دارد که سال‌ها با تجهیزات، سامانه‌ها و شرایط عملیاتی کار کرده‌اند.
با خروج چنین نیروهایی، سازمان صرفاً یک نیروی انسانی را از دست نمی‌دهد، بلکه بخشی از حافظه فنی و تجربه عملیاتی خود را نیز از دست خواهد داد؛ سرمایه‌ای که جایگزینی آن ممکن است چندین سال زمان ببرد.
نبود آمار دقیق از مهاجرت متخصصان
یکی دیگر از مشکلات، فقدان نظام آماری پایدار برای رصد وضعیت نیروی انسانی متخصص در صنعت ارتباطات است.
سیاست‌گذاران به‌طور مستمر شاخص‌هایی مانند میزان ترافیک اینترنت، ظرفیت شبکه و دسترس‌پذیری زیرساخت‌ها را اندازه‌گیری می‌کنند، اما اطلاعات دقیقی از تعداد مهندسان شبکه، متخصصان امنیت و نیروهای کلیدی که صنعت را ترک کرده‌اند، در اختیار ندارند.
در واقع، آنچه اندازه‌گیری نمی‌شود، معمولاً در اولویت سیاست‌گذاری نیز قرار نمی‌گیرد.
متخصصان فقط به دلیل حقوق پایین مهاجرت نمی‌کنند
مسئله نگهداشت نیروی متخصص را نمی‌توان صرفاً به میزان حقوق و دستمزد تقلیل داد. هرچند شرایط اقتصادی اهمیت زیادی دارد، اما یکی از عوامل اصلی خروج نیروهای متخصص، نبود چشم‌انداز روشن و پیش‌بینی‌پذیری در محیط حرفه‌ای است.
برای مهندس شبکه یا برنامه‌نویس، اینترنت صرفاً ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه زیرساخت اصلی فعالیت حرفه‌ای، یادگیری، دسترسی به مستندات فنی، مخازن کد و ارتباط با جامعه تخصصی جهانی است.
هنگامی که قواعد دسترسی به ابزارهای کاری به‌صورت مکرر تغییر می‌کند، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای متخصصان نیز کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، نیروی انسانی ممکن است به این نتیجه برسد که آینده حرفه‌ای خود را در محیط دیگری دنبال کند.
همان‌طور که تداوم اختلال‌ها می‌تواند اعتماد سرمایه‌گذاران را کاهش دهد، بی‌ثباتی در فضای ارتباطی و حرفه‌ای نیز بر ماندگاری سرمایه انسانی تأثیر مستقیم می‌گذارد.
چهار راهکار برای حفظ زیرساخت انسانی ارتباطات
برای تقویت تاب‌آوری صنعت ارتباطات، باید سرمایه انسانی نیز در کنار تجهیزات و زیرساخت‌های فیزیکی مورد توجه قرار گیرد. در این زمینه چهار اقدام عملی قابل پیشنهاد است:
۱. تعریف شاخص ماندگاری نیروی متخصص: وزارت ارتباطات و سازمان تنظیم مقررات می‌توانند در گزارش‌های دوره‌ای تاب‌آوری شبکه، علاوه بر شاخص‌های فنی، نرخ خروج نیروهای متخصص و کلیدی را نیز به‌صورت تجمیعی و بدون افشای اطلاعات محرمانه شرکت‌ها منتشر کنند.
۲. شناسایی مهارت‌های حیاتی: همان‌طور که زیرساخت‌های حساس ارتباطی در برنامه‌های پدافند غیرعامل شناسایی می‌شوند، باید مهارت‌ها و جایگاه‌های شغلی کلیدی نیز مشخص شوند. تربیت نیروهای جایگزین و مستندسازی دانش فنی از الزامات این رویکرد است.
۳. ایجاد ثبات در قواعد دسترسی به ابزارهای کاری: متخصصان فناوری برای فعالیت حرفه‌ای به محیطی قابل پیش‌بینی نیاز دارند. اعلام قواعد روشن با افق زمانی مشخص و پرهیز از تغییرات ناگهانی، می‌تواند در کاهش فرسایش نیروی انسانی مؤثر باشد.
۴. به‌رسمیت شناختن هزینه آموزش و نگهداشت: آموزش، توسعه مهارت و حفظ نیروهای متخصص نباید هزینه‌های سربار تلقی شوند. این سرمایه‌گذاری‌ها بخشی از هزینه‌های ضروری تاب‌آوری هستند و می‌توانند در ارزیابی عملکرد و تاب‌آوری اپراتورها و شرکت‌های ارتباطی مورد توجه قرار گیرند.
بازسازی شبکه بدون بازسازی سرمایه انسانی کافی نیست
شبکه ارتباطی کشور در روزهای جنگ با اتکا به تلاش و دانش متخصصانی سرپا ماند که بسیاری از آنها اکنون با خستگی حرفه‌ای و نگرانی درباره آینده شغلی خود مواجه‌اند.
اگر در برنامه‌های بازسازی صرفاً به جبران خسارت تجهیزات، احداث سایت‌های جدید و ترمیم فیبرهای نوری توجه شود، بخش مهمی از ظرفیت تاب‌آوری کشور نادیده گرفته خواهد شد.
زیرساخت ارتباطی فقط مجموعه‌ای از دکل‌ها، کابل‌ها و مراکز مخابراتی نیست؛ بلکه شبکه‌ای از دانش، تجربه و تخصص انسانی است.
ممکن است بتوان یک دکل تخریب‌شده را در چند ماه بازسازی کرد، اما بازگرداندن تجربه و دانش متخصصی که از صنعت خارج شده، به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
در نهایت، اگر امروز برای حفظ سرمایه انسانی صنعت ارتباطات برنامه‌ریزی نکنیم، ممکن است در بحران بعدی تجهیزات و زیرساخت داشته باشیم، اما نیروی متخصصی که بتواند آنها را روشن نگه دارد، در اختیار نداشته باشیم.
انتهای پیام