درآمدزایی از کودکان در فضای مجازی؛ خلأهای قانونی و راهکارهای حمایتی
به گزارش سیتنا، دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش «کودک کار رقومی (دیجیتال): بهره‌کشی اقتصادی از کودکان در بستر فضای مجازی» آورده که کودک مقابل دوربین قرار می‌گیرد، مخاطب جذب می‌کند و در معرفی کالا یا خدمات نقش دارد؛ اما درآمد این فعالیت در اختیار چه کسی است و چه تضمینی برای حفظ حریم خصوصی و فرصت رشد او وجود دارد؟ این پرسش، یکی از محورهای گزارشی درباره فعالیت اقتصادی کودکان در فضای دیجیتال است.
براساس این گزارش، گسترش شبکه‌های اجتماعی، شکل‌های تازه‌ای از مشارکت اقتصادی کودکان را در تولید ویدئو، پخش زنده، تبلیغات و بازاریابی اینفلوئنسری ایجاد کرده است. فعالیت‌هایی که ممکن است در خانه و با مدیریت والدین انجام شوند و به همین دلیل، شناسایی شرایط و نظارت بر آنها دشوار باشد.
مرز حضور عادی و فعالیت اقتصادی کجاست؟
گزارش تأکید می‌کند که انتشار محدود تصاویر خانوادگی، ساخت ویدئوی آموزشی یا فعالیت تفریحی کودک را نباید به‌صورت خودکار کار کودک دانست. حتی وجود تبلیغات در یک پلتفرم، به‌تنهایی برای اقتصادی تلقی کردن فعالیت کودک کافی نیست.
در این بررسی، چهار وضعیت از یکدیگر تفکیک شده‌اند: فعالیت عادی و تفریحی، فعالیت آموزشی و مهارتی، فعالیت اقتصادی و بهره‌کشی اقتصادی. هدف تجاری، استمرار حرفه‌ای، ایجاد درآمد یا ارزش اقتصادی برای دیگران و آثار فعالیت بر حقوق و رشد کودک، از معیارهای مورد توجه برای روشن کردن این مرز هستند.
محیط کار خانگی؛ نظارت دشوارتر
برخلاف شکل‌های سنتی کار کودک، فعالیت اقتصادی دیجیتال الزاماً محل کار یا کارفرمای مشخصی ندارد. زمان فیلم‌برداری، تفریح و زندگی خانوادگی نیز ممکن است درهم تنیده باشد و اندازه‌گیری ساعات فعالیت را دشوار کند.
گزارش همچنین مطرح می‌کند که تأکید الگوریتم‌های پلتفرم‌ها بر بازدید، تعامل و استمرار انتشار می‌تواند فشار غیرمستقیمی برای تولید مداوم محتوا ایجاد کند؛ فشاری که احتمال دارد به کودک نیز منتقل شود.
از فرصت بازی تا حق کنترل تصاویر
براساس این بررسی، تولید مستمر محتوا و حضور در تبلیغات می‌تواند با تحصیل، بازی، ارتباط با همسالان و شکل‌گیری هویت مستقل کودک تداخل پیدا کند. وابستگی به واکنش مخاطبان و تعداد دنبال‌کنندگان نیز ممکن است احساس ارزشمندی کودک را به معیارهای بیرونی و تجاری پیوند دهد.
حضور عمومی در اینترنت، احتمال مواجهه با تمسخر، آزار اینترنتی و سوءاستفاده از تصاویر را نیز افزایش می‌دهد. گزارش این موارد را از مخاطرات احتمالی فعالیت می‌داند که باید در سیاست‌های حمایتی مورد توجه قرار گیرند.
مسئله دیگر، ماندگاری اطلاعات دوران کودکی است. تصاویر و جزئیات زندگی خصوصی ممکن است زمانی منتشر شوند که کودک توان درک پیامدهای بلندمدت آن را ندارد، اما آثار انتشار آنها تا سال‌های بعد باقی بماند. ازاین‌رو، تقویت حق کودک برای کنترل اطلاعات شخصی و ایجاد امکان حذف یا محدودسازی محتوا در شرایط مشخص پیشنهاد شده است.
درآمد کودک چگونه محافظت می‌شود؟
یکی از نگرانی‌های اصلی گزارش، وضعیتی است که کودک عامل اصلی ایجاد درآمد باشد، اما منابع حاصل از تبلیغات و قراردادها در اختیار والدین، مدیر برنامه یا اشخاص دیگر قرار گیرد.
گزارش پیشنهاد می‌کند سازوکارهایی مانند حساب‌های محافظت‌شده، پس‌انداز بخشی از درآمد و تعیین محدودیت برای برداشت یا مصرف آن بررسی شود تا منافع اقتصادی کودک محفوظ بماند.
پیشنهاد؛ تنظیم‌گری مرحله‌ای و متناسب
این بررسی، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان را دارای ظرفیت مقابله با بهره‌کشی اقتصادی می‌داند، اما تأکید می‌کند که مسائل اختصاصی فعالیت دیجیتال، از مدیریت درآمد و ساعات فعالیت تا احراز سن و حذف محتوای دوران کودکی، به چارچوبی منسجم‌تر نیاز دارند.
پیشنهاد گزارش، مداخله مرحله‌ای است: ابتدا فعالیت عادی و آموزشی از فعالیت تجاری حرفه‌ای تفکیک شود و سپس برای فعالیت‌های مشمول، الزامات متناسب درباره ثبت یا مجوز، زمان فعالیت، حفاظت از درآمد و حریم خصوصی تعیین شود. رضایت و حق اظهارنظر کودک نیز باید در این فرایند مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد سازوکار مشترک میان دستگاه‌های متولی کودک، کار، ارتباطات و فضای مجازی، ثبت فعالیت‌های تجاری با رعایت حریم خصوصی و تدوین دستورالعمل برای مسئولیت پلتفرم‌ها، از دیگر پیشنهادهای نظارتی است.
محور این پیشنهادها، روشن شدن مسئولیت والدین، شرکت‌های تبلیغاتی و پلتفرم‌هاست؛ به‌گونه‌ای که فعالیت درآمدزا، فرصت آموزش، بازی و حق کودک بر آینده دیجیتال خود را تحت‌الشعاع قرار ندهد.
انتهای پیام