به گزارش سیتنا، در سال‌های اخیر، پرداخت‌های الکترونیکی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره ایرانیان تبدیل شده است؛ از خریدهای خرد و کرایه تاکسی گرفته تا پرداخت قبوض و انتقال وجه، همه با چند لمس روی تلفن همراه یا یک کارت بانکی انجام می‌شود. همین وابستگی گسترده باعث شده هرگونه اختلال در شبکه بانکی، تنها یک مشکل فنی نباشد، بلکه زندگی روزمره میلیون‌ها نفر و فعالیت هزاران کسب‌وکار را تحت تأثیر قرار دهد.

بروز و تداوم اختلال در خدمات چهار بانک ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا می‌توان به حذف کامل پول نقد امیدوار بود یا همچنان باید برای شرایط اضطراری مقداری اسکناس همراه داشت؟ 

در سال‌های اخیر، گسترش بانکداری الکترونیک و استفاده گسترده از کارت‌های بانکی، همراه‌بانک، اینترنت‌بانک و پرداخت‌های مبتنی بر QR، وابستگی مردم به خدمات دیجیتال را به بالاترین سطح رسانده و پول نقد را از بخش زیادی از مبادلات روزمره حذف کرده است. با این حال، تجربه اختلال‌های بانکی نشان می‌دهد هرگونه وقفه در زیرساخت‌های پرداخت می‌تواند دسترسی مردم به دارایی‌هایشان را برای ساعاتی یا حتی روزها با مشکل مواجه کند و بار دیگر نقش پول نقد را به‌عنوان ابزاری مطمئن برای مدیریت شرایط بحرانی پررنگ سازد.

یکی از گسترده‌ترین اختلال‌های سال‌های اخیر، در خرداد ۱۴۰۵ رخ داد؛ زمانی که خدمات بانک‌های ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات با مشکل مواجه شد. شورای هماهنگی بانک‌های دولتی بعدتر اعلام کرد منشأ این اختلال یک حمله سایبری محدود بوده است. در جریان این حادثه، خدماتی مانند همراه‌بانک، اینترنت‌بانک، خودپردازها، کارت‌خوان‌ها و بخشی از تراکنش‌های کارتی برای ساعت‌ها و در برخی بخش‌ها چند روز با اختلال روبه‌رو شدند.

در ادامه همان رخداد، شرکت ارائه‌دهنده خدمات فناوری بانکی اعلام کرد برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی، عملیات مبتنی بر کارت در بانک‌های ملی، صادرات و تجارت به‌طور موقت متوقف شد تا سامانه‌ها ایمن‌سازی و بازیابی شوند. این تصمیم باعث شد بسیاری از مشتریان امکان خرید یا انتقال وجه از طریق کارت را از دست بدهند.

تنها چند روز پس از حادثه نخست، گزارش‌هایی از اختلال در خدمات هشت بانک از جمله پاسارگاد، ملی، ملت، سپه، تجارت، صادرات، توسعه تعاون و رسالت منتشر شد. کاربران از اختلال در خودپردازها، همراه‌بانک و خدمات پرداخت خبر دادند؛ موضوعی که نشان داد وابستگی اقتصاد به خدمات بانکی دیجیتال، آسیب‌پذیری آن را نیز افزایش داده است.

چند روز پس از اعلام رفع اختلال، شورای هماهنگی بانک‌ها تأیید کرد که بخشی از خدمات چهار بانک همچنان با محدودیت همراه است و بازگشت کامل همه سرویس‌ها زمان‌بر خواهد بود. همین موضوع باعث شد بسیاری از شهروندان برای انجام خریدهای روزمره، دوباره به پول نقد روی بیاورند.

کارشناسان حوزه پرداخت معتقدند حذف کامل پول نقد، هرچند در ظاهر نشانه توسعه اقتصاد دیجیتال است، اما در عمل می‌تواند ریسک‌هایی به همراه داشته باشد. اختلال در زیرساخت‌های بانکی، حملات سایبری، قطعی اینترنت، مشکلات برق یا خرابی مراکز داده، همگی می‌توانند دسترسی مردم به دارایی‌هایشان را برای ساعاتی یا حتی روزهایی محدود کنند.

به همین دلیل، بسیاری از کشورها با وجود توسعه گسترده پرداخت‌های الکترونیکی، همچنان به شهروندان توصیه می‌کنند مبلغ محدودی پول نقد برای شرایط اضطراری همراه داشته باشند؛ مبلغی که بتواند هزینه‌های ضروری مانند خرید مواد غذایی، دارو یا حمل‌ونقل را پوشش دهد.

گسترش پرداخت‌های الکترونیکی مزایای فراوانی مانند سرعت، امنیت و کاهش هزینه مبادلات را به همراه داشته است، اما هرچه وابستگی جامعه به این ابزارها بیشتر می‌شود، تاب‌آوری زیرساخت‌ها نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. امروز اختلال در شبکه بانکی دیگر تنها یک مشکل فنی نیست؛ بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی را ایجاد کند؛ از توقف خریدهای روزمره گرفته تا اختلال در فعالیت کسب‌وکارهای خرد.

تجربه اختلال‌های اخیر نشان می‌دهد پول نقد هنوز از چرخه اقتصاد حذف نشده است. شاید در زندگی روزمره کمتر به اسکناس نیاز داشته باشیم، اما در شرایط اضطراری، همین چند اسکناس می‌تواند جای خالی شبکه بانکی را پر کند. توسعه بانکداری دیجیتال ضرورتی انکارناپذیر است، اما همزمان افزایش امنیت سایبری، تقویت زیرساخت‌های بانکی و حفظ آمادگی شهروندان برای شرایط بحرانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

انتهای پیام

گزارش از فاطمه مرادخانی