به گزارش سیتنا، تاریخ ایران پر از نوآوری ها و افتخارات علمی، فرهنگی، ادبی، سیاسی و ... است. با این حال، کمتر به افتخارات نظامی میهنمان در طول هزاران سال تاریخ باشکوه ایران اشاره شده است. تاریخ نظامی ایران پر است از نوآوری های نظامی، استراتژی های جدید، سلاح های نو، تاکتیک های جنگی بی سابقه و حتی نوآوری در لجستیک. این نوآوری ها توسط اقوام، گروه ها، ملل و استراتژیست ها و جنگ سالاران مختلف دنیا مورد استفاده و اقتباس قرار گرفته اند اما شوربختانه کمتر مورد عنایت هموطنان قرار گرفته اند.

در این گزارش قصد داریم به یکی از مهم ترین این نوآوری ها و اقدامات تاریخ ساز اشاره کنیم. به یکی از نوآوری های تسلیحاتی تاریخ ایران اشاره کنیم؛ یک نبوغ و نوآوری که می تواند نماد «بومی سازی تسلیحاتی» باشد. این سلاح بومی که در اواخر دوره صفویه و دوره نادرشاه افشار و کریم خان زند به کار گرفته شد، سبب پیروزی ایران در جنگ های بی شمار گردید و توانست ضربات سختی به دشمنان شرقی و غربی ایران وارد کند؛ دشمنانی که تا بن دندان مسلح بوده و برخی از آنان (مانند عثمانی) دارای تیپ توپخانه ای افسانه ای با صدها یا هزاران عراده توپ عظیم الجثه بودند. سلاح بومی ایرانیان که در جنگ با دشمنان داخلی و خارجی به کار آمد، «زنبورک» است.

سلاحی که محصول نبوغ و جغرافیای ایران بود

ایران در عصر شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی با «توپ جنگی» آشنا شد. با این حال، این آشنایی بسیار بسیار رقیق و اندک بود. در زمان شاه عباس، ایران با یک شرکت انگلیسی قرارداد بست و برای مقابله با عثمانی های تا بن دندان مسلح شروع به ساخت توپ جنگی نمود. تیپ توپخانه ایران در زمان شاه عباس ساخته شد و علیه ازبک ها، عثمانی ها و پرتغالی ها به کار گرفته شد و سبب پیروزی ایران در هر سه جنگ گردید.

با این حال، توپ های عظیم الجثه ایرانی دارای یک مشکل جدی بودند: مسیرهای سنگلاخی و صعب العبور بیشتر مناطق ایران، به خصوص در کوهستان های غربی و شمالی، فاصله زیاد میان مناطق مختلف و کاهش سرعت سبب شده بود که ارتش نتواند به راحتی توپ ها را تکان داده و مثلا از نقطه الف در سبزوار به نقطه ب به درگز انتقال دهد. این در حالی است که جغرافیای عثمانی چنین مشکلی را نداشت و راه های این کشور نیز امن تر و مستحکم تر از راه های ایران بودند و ارتش عثمانی با سهولت بیشتری توپ های جنگی را انتقال می داد. با این حال، ارتش ایران در هر نبرد با تلفات جدی در توپ ها مواجه بود و برخی از توپ ها در میانه راه رها می شدند یا در مبداء از هم جدا شده و قطعاتشان توسط ارابه ها انتقال می یافت و در مقصد، مجددا به هم وصل می شدند. با این حال، این راه نیز سخت و پرهزینه بود و متاسفانه ارتش ایران نیز افراد زبده زیادی نداشت که بتوانند به درستی توپ ها را باز و بسته کنند.

این مشکلات سبب شد که ایرانیان به فکر ساخت یک سلاح بومی بیفتند؛ سلاحی که اولا نوعی توپ باشد اما با جغرافیا، لجستیک و وضعیت ارتش ایران نیز مطابقت داشته باشد. این سلاح که اواخر دوره صفوی به وجود آمد اما در عصر نادرشاه به تعداد فراوان وارد ارتش گردید، «زنبورک» نام گرفت.

زنبورک ها، توپ های کوچک دستی و سرپری بودند که در میدان جنگ، آنها را بر پشت چهارپایان و اغلب شتر حمل می ‌کردند. این توپ های کوچک مشکل توپ های جنگی بزرگ را نداشتند و به راحتی توسط شترها به مناطق مختلف انتقال می یافتند. همچنین، وزن آنها زیاد نبود و سهولت بیشتری در انتقال آنان به مناطق جنگی صعب العبور وجود داشت. به همین دلیل، به سرعت توسط ارتش ایران به کار گرفته شد و چنان رواج یافت که هنگی به نام هنگ «زنبورک چی ها» در ارتش افشاریه و زندیه ایجاد شد. مشهور است که نادر شاه حدود ۵۰۰ زنبورک در اختیار داشت و از آنها در جنگ ‌های مختلف استفاده می ‌کرد.

مشکل بزرگ زنبورک ها و حل آن توسط نادر

یک مشکل بزرگ زنبورک ها، کم بودن قدرت تخریبشان در مقایسه با توپ های جنگی بزرگ بود. توپ های جنگی کلاسیک برای خراب کردن دیوار قلعه یا کوبیدن درهای بزرگ یا از هم پاشیدن لشکر دشمن استفاده می شد. زنبورک از چنین توانایی هایی محروم بود و نمی توانست به کلی جایگزین توپ شود. با این حال، نادرشاه افشار توانست از نبوغ خود استفاده کرده و زنبورک را جهت منافع خود به کار بگیرد. او از زنبورک ها برای اهداف زیر استفاده کرد:

الف. کوبیدن قلعه: نادر از طریق شناسایی نقاط ضعیف و سست قلعه ها و بمباران آن مناطق از طریق زنبورک ها، توانست از این سلاح بومی مانند توپ های جنگی استفاده کند.

ب. بمباران دینامیک: نادر فهمید که توپ های کلاسیک قدرت آتش بالایی دارند اما تعداد شلیک کمتری داشته و از سرعت کمتری برخوردار هستند. او به جای این کار، شروع به بمباران متحرک مواضع دشمن از طریق زنبورک ها کرد و توانست تعداد شلیک ها و گسترۀ مناطق مورد هدف را افزایش دهد.

ج. تنبور جنگی: از روش «تنبور جنگی» برای محافظت از لشکریان در مقابله با  شبیخون استفاده می ‌شد. در این روش، در هنگام اردو  یا در جریان نبرد، گرداگرد اردوی جنگی را با توپ و زنبورک آرایش می ‌دادند تا دشمن نتواند شبیخون بزند. این روش کمک زیادی به نادر کرد که از شبیخون‌ های افغان ‌ها که تبحر زیادی در آن داشتند جلوگیری کند.

زنبورک ها و ارتش کریم خان زند

در ارتش کریم خان زند، سواره نظام اهمیت بیشتری داشت و تاکتیک اصلی نیز حملۀ سریع سواره ‌ها و تیراندازی به سمت دشمن بود. به همین دلیل، توپخانه ارتش نیز باید دارای تحرک بالا می بود. زنبورک ها بر خلاف توپ های کلاسیک از مزیت سرعت بهره می بردند و می توانستند مسافت زیادی را طی کنند. به همین دلیل، به شدت مورد استقبال خان زند قرار گرفتند و او در جنگ های مختلف خود، واحد زنبورک خود را همواره به خدمت می گرفت.

انتهای پیام