به گزارش سیتنا، محمد حسینی‌مقدم در نشست «اینترنت و زیست‌بوم علم در ایران؛ تأملی بر نسبت محدودیت‌های اینترنت و حیات علمی در ایران» که امروز در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، اینترنت را یک زیرساخت اساسی دانست و اظهار کرد: یکی از انگاره‌های مهم در جهان امروز و در مواجهه با نسلی که در بستر پلتفرم‌ها رشد می‌کند، این است که کودکان و نوجوانان در شرایط قطع اینترنت با بحران معنا و نوعی سردرگمی مواجه می‌شوند. ما دیگر در جهانی که اینترنت دارد زندگی نمی‌کنیم، بلکه در جهانی زندگی می‌کنیم که اینترنت بخشی از ماهیت آن است.

وی با اشاره به دیدگاه مانوئل کاستلز و نظریه «جامعه شبکه‌ای» افزود: جامعه امروز از مرحله «جامعه اطلاعاتی» عبور کرده و وارد «جامعه دیجیتال» شده است؛ جامعه‌ای که در آن دیجیتال صرفاً یک فناوری در کنار سایر ابعاد زندگی نیست، بلکه بنیان جامعه‌شناختی و فناورانه آن را تشکیل می‌دهد.

عضو هیئت‌علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با اشاره به گسترش پدیده خاموشی اینترنت در جهان گفت: گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد از سال ۲۰۱۹ استفاده از قطع اینترنت به‌عنوان ابزاری برای اعمال قدرت رو به افزایش بوده است. تاکنون ۵۴ کشور تجربه خاموشی اینترنت را داشته‌اند؛ رخدادی که دلایلی همچون اعتراضات مدنی، تنش‌های امنیتی، انتخابات، امتحانات سراسری و بحران‌های بین‌المللی در پس آن قرار دارد.

حسینی‌مقدم با بیان اینکه موضوع قطع اینترنت به یک مسئله جهانی تبدیل شده است، افزود: تاکنون حدود ۸۸ هزار و ۸۰۰ ساعت خاموشی اینترنت در جهان ثبت شده که شامل ۱۶۷ مورد اختلال گسترده در زیرساخت‌های حیاتی و درگیر شدن ۲۸ کشور بوده است. همچنین میانگین رشد خاموشی‌های اینترنت در پنج سال اخیر حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است.

وی درباره پیامدهای اقتصادی این پدیده نیز گفت: هزینه جهانی خاموشی اینترنت در سال ۲۰۲۴ حدود ۷.۶۹ میلیارد دلار برآورد شده که با رشد ۱۵۶ درصدی به ۱۹.۷ میلیارد دلار رسیده است.

ایران در صدر خاموشی اینترنت منطقه

حسینی‌مقدم با اشاره به وضعیت ایران در شاخص خاموشی اینترنت اظهار کرد: ایران در منطقه منا در صدر کشورهای دارای خاموشی اینترنت قرار دارد و به‌صورت پایدار در میان پنج کشور دارای بیشترین فراوانی قطع اینترنت در جهان دیده می‌شود. همچنین از میان ۱۰۰ وب‌سایت پربازدید جهان، ۴۹ سایت در ایران مسدود هستند که برخی از آن‌ها شامل دانشگاه‌ها و مجلات علمی می‌شوند. از سال ۲۰۲۴ نیز دسترسی کاربران ایرانی به برخی ابزارهای کلیدی هوش مصنوعی از سوی شرکت‌های خارجی محدود شده است.

وی با تأکید بر تأثیر مستقیم محدودیت‌های اینترنت بر نهاد علم گفت: امروز پژوهش بر بستر اینترنت شکل می‌گیرد و اینترنت صرفاً یک ابزار پژوهشی نیست. فعالیت‌های علمی به‌طور ذاتی به پایگاه‌های داده، مجلات علمی و ابزارهای ابری وابسته شده‌اند. در چنین شرایطی، قطع اینترنت علاوه بر اختلال در دسترسی، به اعتماد و همکاری‌های علمی نیز آسیب می‌زند؛ آسیبی که گاه آثار آن سال‌ها باقی می‌ماند.

این پژوهشگر با اشاره به اهمیت اعتماد در همکاری‌های بین‌المللی علمی افزود: پروژه‌های علمی جهانی بر پاسخگویی مستمر و بدون وقفه استوار هستند. برای نمونه، در پروژه بین‌المللی «سرن» بخشی از مسئولیت‌ها به دانشگاه صنعتی امیرکبیر واگذار شده است. اگر این دانشگاه به دلیل محدودیت‌های اینترنتی نتواند تعهدات خود را انجام دهد، ممکن است جایگاه خود را در آن همکاری از دست بدهد.

وی درباره آثار تجمعی قطع اینترنت نیز گفت: هر روز عدم دسترسی به اینترنت، فاصله‌ای انباشته میان پژوهشگران و مرزهای دانش جهانی ایجاد می‌کند که جبران آن به روزها و هفته‌ها زمان نیاز دارد. در عصر هوش مصنوعی، حتی یک سال عقب‌ماندگی می‌تواند معادل از دست رفتن یک نسل علمی باشد.

حسینی‌مقدم با اشاره به تغییرات رفتاری نسل جدید خاطرنشان کرد: امروز بخش مهمی از زندگی، آموزش و تعاملات اجتماعی نسل جوان در فضای آنلاین جریان دارد و بیش از ۹۶ درصد دانشجویان جهان از اینترنت استفاده می‌کنند؛ موضوعی که نشان‌دهنده یک تحول بنیادین در سبک زندگی و یادگیری است.

وی افزود: علم امروز بر سه پایه «علم باز»، «هوش مصنوعی پژوهشی» و «همکاری‌های بین‌المللی» استوار است که هر سه به اینترنت وابسته‌اند. بیش از ۵۰ میلیون مقاله علمی و میلیون‌ها پیش‌چاپ تنها از طریق پلتفرم‌های آنلاین در دسترس هستند و بخش عمده ابزارهای نوین تحلیل و کشف علمی نیز در فضای ابری فعالیت می‌کنند. همچنین بیش از ۷۵ درصد مقالات علمی حاصل همکاری‌های مشترک بین پژوهشگران است.

به گفته این عضو هیئت‌علمی، پژوهشگر ایرانی امروز هم‌زمان با دو مانع جدی مواجه است؛ تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های اینترنتی داخلی.

طبقاتی‌کردن اینترنت با ماهیت علم سازگار نیست

حسینی‌مقدم با انتقاد از ایده اینترنت طبقاتی اظهار کرد: تفکیک دسترسی به اینترنت و ارائه اینترنت بدون فیلتر به گروه‌های خاص علمی، آموزشی یا تجاری، با ذات علم در تضاد است. هنگامی که سیاست‌گذار دسترسی آزاد را برای انجام فعالیت علمی ضروری می‌داند، در واقع پذیرفته است که اینترنت آزاد یک زیرساخت علمی است، نه یک امتیاز ویژه.

وی هشدار داد: تفکیک دسترسی به اینترنت می‌تواند شکافی دو‌طبقه میان نخبگان دیجیتال و سایر اعضای جامعه علمی ایجاد کند که پیامدهای نامطلوبی برای توسعه دانش خواهد داشت.

عضو هیئت‌علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در ادامه سه افق زمانی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت را برای حفاظت از نهاد علم پیشنهاد کرد.

وی در بخش راهکارهای کوتاه‌مدت، ایجاد فهرست سفید علمی شامل پایگاه‌های داده، مجلات معتبر و ابزارهای پژوهشی، دسترسی نهادی برای پژوهشگران با تأیید دانشگاه‌ها، آینه‌سازی ملی منابع علمی پرکاربرد و ایجاد کانال‌های ارتباطی اضطراری برای همکاری‌های بین‌المللی را ضروری دانست.

حسینی‌مقدم در افق میان‌مدت یک تا سه ساله نیز توسعه زیرساخت‌های آینه ملی برای پایگاه‌های داده بنیادین، پیگیری دیپلماسی علمی برای مستثنی شدن ابزارهای پژوهشی از تحریم‌ها، ایجاد زیرساخت‌های ملی محاسبات علمی و ابرپژوهشی و تقویت نظام انتشار و نمایه‌سازی علمی داخلی را از الزامات عنوان کرد.

وی در پایان گفت: در افق بلندمدت پنج تا ۱۰ ساله باید دسترسی علمی به اینترنت به‌عنوان یک حق نهادی به رسمیت شناخته شود. همان‌طور که در شرایط بحرانی آب قطع نمی‌شود، دسترسی علمی نیز نباید مختل شود.

انتهای پیام